Um beijo retórico

tradução e comentário da Carta 3.14 de Frontão a Marco Aurélio

Autores

DOI:

https://doi.org/10.24277/classica.v38.2025.1144

Palavras-chave:

carta M. Caes. 3.14; Frontão; tradução; retórica clássica; disputa aristocrática.

Resumo

Em seu epistolário, Frontão (séc. II EC) sugere ter expressiva conexão com os integrantes da dinastia antonina, sobretudo Marco Aurélio, de quem foi professor de retórica. Richlin (2006) aponta para o teor predominantemente erótico e físico de tal vínculo, o que Laes (2009), por seu turno, problematiza. Dialogando com esse debate, este texto tem dois objetivos: i) discutir como a afeição é retratada pelo orador, na correspondência, enquanto uma forma de convencer os seus de certa proximidade privilegiada com a casa imperial diante do contexto de disputa aristocrática e ii) apresentar nossa tradução para a epístola 3.14, destinada a Marco Aurélio, uma das cartas em que o autor enfatiza a singularidade de seu vínculo com o aluno. Para isso, recorremos a fontes antigas, como Catulo (Catull. 9), Ovídio (Ov. Her) e Marco Aurélio (M. Aur. Med.), além de estudos contemporâneos sobre a natureza da relação em questão e o cenário de competição entre autocratas no período imperial – e.g. Laes (2009) e Faversani (2024), respectivamente. Destaca-se a complexidade da controvérsia, de modo a evidenciar o caráter político e retórico da amizade dos correspondentes sem necessariamente anular sua dimensão amorosa.

Downloads

Os dados de download ainda não estão disponíveis.

Biografia do Autor

  • Fabrizia Nicoli Dias, Universidade Federal de Juiz de Fora (UFJF), Juiz de Fora, Minas Gerais, Brasil.

    Fabrizia Nicoli Dias é doutoranda no Programa de Pós-Graduação em Letras: Estudos Literários da Universidade Federal de Juiz de Fora (UFJF), onde desenvolve o projeto "O beijo em honra à eloquência: o afeto e a retórica no epistolário de Frontão" sob orientação da Profa. Dra. Charlene Martins Miotti. É mestre pelo Programa de Pós-Graduação em Letras da Universidade Federal do Espírito Santo (Ufes), com dissertação intitulada "O encômio paradoxal nas cartas laudatórias de Frontão" (2021) e licenciada em Língua Portuguesa e Literaturas de Língua Portuguesa (2019) pela mesma instituição, períodos durante os quais foi orientada pela Profa. Dra. Leni Ribeiro Leite. Hoje atua especialmente na área de Estudos Clássicos, sobretudo nos seguintes temas: gênero epistolar; Frontão e Retórica Antiga.

  • Charlene Martins Miotti, Universidade Federal de Juiz de Fora (UFJF), Juiz de Fora, Minas Gerais, Brasil.

    Professora associada de língua e literatura latinas na Universidade Federal de Juiz de Fora (MG), atuando desde 2014 no Programa de Pós-Graduação em Estudos Literários (linha de pesquisa em Criação Literária). Foi Editora-chefe da Classica - Revista Brasileira de Estudos Clássicos (2021-2024), Vice-presidente (biênio 2020-2021) e Tesoureira (biênio 2018-2019) da Sociedade Brasileira de Estudos Clássicos (SBEC). Atualmente, é coordenadora do curso de Bacharelado em Letras - Tradução. Graduada em Letras (2000-2003, licenciatura e bacharelado), mestre (2004-2006, bolsista Fapesp) e doutora (2006-2010, bolsista Capes) em Linguística (área de Estudos Clássicos) pela Universidade Estadual de Campinas, com estágio de doutoramento (2008-2009) na Università degli Studi di Siena (Unisi, Itália), sob supervisão do Prof. Simone Beta. Interesses de pesquisa convergem para os seguintes temas: intertextualidade e relações intergenéricas na literatura antiga, ensino de línguas e literaturas clássicas, retórica e performance oratória na Antiguidade (no momento, com ênfase nas Declamações Maiores atribuídas a Quintiliano). 

Referências

Edições e traduções integrais da correspondência de Frontão

FRONTO. The correspondence of Marcus Cornelius Fronto with Marcus Aurelius, Lucius Verus, Antoninus Pius and various friends. Edited and translated by Charles Reginald Haines. Londres: William Heinemann, 1919. 2v.

FRONTO. The correspondence of Marcus Cornelius Fronto with Marcus Aurelius, Lucius Verus, Antoninus Pius and various friends. Translation by Charles Reginald Haines. Londres: William Heinemann, 1988. 2v.

FRONTON. Correspondance. Traduction de Pascale Fleury. Paris: Les Belles Lettres, 2003.

FRONTÓN. Epistolario. Traducción de Ángela Palacios Martín. Madri: Gredos, 1992.

M. CORNELII FRONTONIS. Epistulae. Schedis tam editis quam ineditis Edmundi Hauleri usus iterum edidit Michael P. J. van den Hout. Leipzig: Teubner, 1988.

Fontes primárias

BÍBLIA DE JERUSALÉM. 1 ed. Tradução de Euclides Martins Balancin e outros. São Paulo: Paulus, 2002.

BONDONE, Giotto di. Bacio di Giuda. c.1304-1306. Pintura, afresco, 108,5 cm × 175 cm.

CATULO. O livro de Catulo. Tradução de João Angelo Oliva Neto. São Paulo: Editora da Universidade de São Paulo, 1996.

MARCO AURÉLIO. Meditações. Os escritos pessoais de Marco Aurélio Antonino, imperador filósofo (Ta Eis Eauton). Tradução de Aldo Dinucci. São Paulo: Penguin-Companhia das Letras, 2023.

OVID. A poem of consolation. In: OVID. The art of love and other poems. Translation by John Henry Mozley. Londres; Cambridge: William Heinemann; Harvard University Press, 1957, p. 323-57.

OVÍDIO. Heroides. Tradução de João Victor Leite Melo. In: MELO, João Victor Leite. Tradução Integral das Heroides de Ovídio em dístico elegíaco vernáculo. Tese (Doutorado em Letras: Estudos Literários) – Programa de Pós-Graduação em Letras: Estudos Literários, Universidade Federal do Espírito Santo, Vitória, 2024. Disponível em: http://dspace4.ufes.br/items/65b8eabe-19c7-43de-9dfa-502547b4b6e0/full. Acesso em: 6 fev. 2025.

PLUTARCH. Plutarch. Moralia. Translation by Frank Cole Babbitt. Cambridge; Londres: Harvard University Press; William Heinemann, 1936.

PSEUDO QUINTILIANO. Declamação maior 3. Tradução de Anna Clara Figueiredo Lima e Charlene Martins Miotti. Texto original inédito cedido pelas autoras.

Estudos contemporâneos

ACHCAR, Francisco. Lírica e lugar-comum. Alguns temas de Horácio e sua presença em português. São Paulo: Editora da Universidade de São Paulo, 1994.

ARENA, Valentina. Roman Oratorical Invective. In: DOMINIK, William; HALL, Jon (ed.). A companion to Roman rhetoric. Oxford: Blackwell, 2007, p. 149-60.

AUBERT, Sophie. La φιλοστοργία chez Fronton, une vertu sans équivalent latin? Aitia. Regards sur la Culture Hellénistique au XXIe Siècle, Lyon, n. 1, p. 1-14, 2011. Disponível em: http://journals.openedition.org/aitia/179. Acesso em: 5 maio 2024.

CHAMPLIN, Edward. Fronto and Antonine Rome. Cambridge, Londres: Harvard University, 1980.

COELHO, Ana Lucia Santos. As Metamorfoses de Nero. Um estudo da construção da tradição literária sobre o último Júlio-Cláudio e o seu Principado (I-III d.C.). 2021. Tese (Doutorado em História) – Programa de Pós-Graduação em História, Universidade Federal de Ouro Preto, Mariana, 2021. Disponível em: http://www.repositorio.ufop.br/items/6d19f4af-7b7f-4deb-a8e2-7d2dea8726ba. Acesso em: 8 fev. 2025.

COLLIN, Franck. L’art de la parole imagée chez Fronton: philosophie et pensée littéraire. In: VOISIN, Patrick; BÉCHILLON, Marielle de (éd.). L’Art du discours dans l’Antiquité. De l’orateur au poète. Paris: L’Harmattan, 2011, p. 213-34.

DIAS, Fabrizia Nicoli. O encômio paradoxal nas cartas laudatórias de Frontão. 2021. Dissertação (Mestrado em Letras: Estudos Literários) – Programa de Pós-Graduação em Letras, Universidade Federal do Espírito Santo, Vitória, 2021. Disponível em: https://dspace5.ufes.br/items/8bd3ff9b-858a-4d7b-ab6a-2cc5a2f908ea. Acesso em: 6 maio 2025.

ERNOUT, Alfred; MEILLET, Alfred. Dictionnaire étymologique de la langue latine: histoire des mots. Paris: Klincksieck, 1951.

FAVERSANI, Fábio. La construcción de la deshonra romana. Elementos para la comprensión de la construcción de malas reputaciones en la (y partir de la) Antigüedad romana. Pasado Abierto, n. 19, p. 252-68, 2024. Disponível em: http://fh.mdp.edu.ar/revistas/index.php/pasadoabierto/article/view/7797. Acesso em: 3 set. 2024.

FLEURY, Pascale. Introduction. In: FRONTON. Correspondance. Traduction de Pascale Fleury. Paris: Les Belles Lettres, 2003, p. 11-37.

GRIMAL, Pierre. Ce que Marc-Aurèle doit à Fronton. Revue des Études Latines, Paris, n. 68, p. 151-9, 1990.

HORNBLOWER, Simon; SPAWFORTH, Antony; EIDINOW, Esther (ed.). The Oxford Classical Dictionary. 4. ed. Oxford: Oxford University, 2012.

LAES, Christian. What could Marcus Aurelius feel for Fronto? Studia Humaniora Tartuensia, Bruxelas, v. 10, p. 1-7, 2009. Disponível em: http://ojs.utlib.ee/index.php/sht/article/view/10.A.3. Acesso em: 15 jul. 2024.

MARTÍN, Ángela Palacios. Introducción general. In: FRONTÓN. Epistolario. Traducción de Ángela Palacios Martín. Madri: Gredos, 1992, p. 7-36.

PEREIRA, Ana Cristina. O afecto na relação entre Frontão e Marco Aurélio. 2014. Dissertação (Mestrado em Estudos Clássicos) – Faculdade de Letras, Universidade de Lisboa, Lisboa, 2014.

QUIGNARD, Pascal. Marco Cornélio Frontão. Primeiro Tratado na Retórica Especulativa. Tradução de Paulo Neves. São Paulo: Hedra, 2012.

RICHLIN, Amy. Marcus Aurelius in love. The letters of Marcus and Fronto. Chicago; Londres: The University of Chicago Press, 2006.

VAN DEN HOUT, Michael Petrus Josephus. A commentary on the Letters of M. Cornelius Fronto. Leiden; Boston; Köln: Brill, 1999.

Publicado

2025-12-17

Edição

Seção

Traduções

Como Citar

Nicoli Dias, F. ., & Martins Miotti, C. (2025). Um beijo retórico: tradução e comentário da Carta 3.14 de Frontão a Marco Aurélio. Classica - Revista Brasileira De Estudos Clássicos, 38, 1-18. https://doi.org/10.24277/classica.v38.2025.1144